Σχήματα Λόγου: Τι είναι, λειτουργία, παραδείγματα (Μέρος Γ')

25. Κατεξοχήν:
Ορισμός: Η σημασία μιας λέξης στενεύει και, ενώ αυτή φανέρωνε αρχικά σύνολο ομοειδών όντων, καταλήγει να φανερώνει ένα μόνο, ορισμένο, από αυτά.

Παράδειγμα: “Πήγα στο μαγαζί” (αντί για “πήγα στο παντοπωλείο”, γιατί το “μαγαζί” έχει ταυτιστεί με το παντοπωλείο).

26. Κλιμακωτό:
Ορισμός: Αυξάνει βαθμιαία η ένταση στην παρουσίαση μιας σειράς από ενέργειες ή καταστάσεις.

Παράδειγμα: “Μίλησα, φώναξα, ούρλιαξα, αλλά κανείς δεν με άκουσε.”

27. Κύκλος:
Ορισμός: Μια πρόταση ή μια περίοδος τελειώνει με την ίδια λέξη με την οποία αρχίζει.

Παράδειγμα: “Ο χρόνος είναι χρήμα, το χρήμα είναι χρόνος.”

28. Μεταφορά:
Ορισμός: Η μεταφορά αποτελεί ένα πανίσχυρο σχήμα λόγου, όπου η ιδιότητα ενός προσώπου, ζώου, πράγματος ή αφηρημένης έννοιας μεταφέρεται σε ένα άλλο με σκοπό να τονίσει τα μοναδικά χαρακτηριστικά του.

Παράδειγμα: “Η καρδιά της χτύπησε σαν καμπάνα.”

29. Μετωνυμία:
Ορισμός: Οι λέξεις δεν χρησιμοποιούνται με την αρχική τους σημασία αλλά με διαφορετική, που έχει βέβαια κάποια σχέση με την αρχική.

Παράδειγμα: “Πιες ένα ποτήρι” (αντί για “πιες κρασί από ένα ποτήρι”).

30. Ομοιοτέλευτο – Ομοιοκατάληκτο:
Ορισμός: Στο τέλος διαδοχικών προτάσεων ή περιόδων υπάρχουν λέξεις με καταλήξεις όμοιες ηχητικά.

Παράδειγμα: “Η φιλία και η αγάπη είναι της ζωής το χάπι..”

31. Οξύμωρο:
Ορισμός: Το οξύμωρο αποτελεί ένα ενδιαφέρον σχήμα λόγου, όπου δύο έννοιες που φαινομενικά αντιτίθενται και αποκλείουν η μία την άλλη, συνδέονται αρμονικά, δημιουργώντας ένα λογικό νόημα.

Με άλλα λόγια, το οξύμωρο παίζει με τις αντιφάσεις, ξεπερνώντας τις προφανείς διαφορές και αποκαλύπτοντας μία κρυμμένη αλήθεια.

Παράδειγμα: “Παγωμένη φλόγα” ή “Σιωπηλή κραυγή”.

32. Παραλληλία – Παραλληλισμός:
Ορισμός: Ο παραλληλισμός αποτελεί ένα ενδιαφέρον σχήμα λόγου, όπου μία έννοια ή ένα νόημα εκφράζεται ταυτόχρονα με δύο αντίθετες εκφράσεις, ισοδύναμες σε σημασία.

Με άλλα λόγια, ο παραλληλισμός παρουσιάζει την ίδια ιδέα από δύο διαφορετικές οπτικές γωνίες, δημιουργώντας μία ισορροπία και μια αίσθηση πληρότητας.

Παράδειγμα: “Ήταν και δεν ήταν φίλος μου” (δεν ήταν πραγματικά φίλος μου, αλλά φαινόταν).

33. Παρήχηση:
Ορισμός: Ένας συγκεκριμένος φθόγγος, συνήθως σύμφωνο, συναντιέται και ηχεί πολλές φορές σε κάποια φράση, συνεχόμενες συλλαβές ή λέξεις.

Παράδειγμα: “Φύσησε φουριόζος ο άνεμος” (η επανάληψη του “φ” δημιουργεί ηχητικό εφέ).

34. Παρομοίωση:
Ορισμός: Σχετίζεται η ιδιότητα ενός προσώπου, ζώου ή πράγματος ή αφηρημένης έννοιας, με την ιδιότητα κάποιου άλλου προσώπου, που υπάρχει σ’ αυτό σε μεγαλύτερο βαθμό και είναι πιο εντυπωσιακή.

Παράδειγμα: “Η φωνή της ήταν σαν μέλι” (η φωνή της γλυκιά σαν μέλι).

35. Περίφραση:
Ορισμός: Η περίφραση αποτελεί ένα ενδιαφέρον σχήμα λόγου, όπου μία έννοια εκφράζεται με δύο ή περισσότερες λέξεις, αντί για μία μόνο.

Με άλλα λόγια, η περίφραση χρησιμοποιεί λεπτομερή περιγραφή αντί για μία σύντομη και άμεση ονομασία.

Παράδειγμα: “Ο ήλιος βυθίζεται στον ορίζοντα” (αντί για “ο ήλιος δύει”).

36. Πλεονασμός:
Ορισμός: Για να εκφραστεί ένα νόημα χρησιμοποιούνται περισσότερες λέξεις από όσες χρειάζονται κανονικά.

Παράδειγμα: “Τον είδα με τα μάτια μου σου λέω” (η επανάληψη της λέξης “μάτια” τονίζει την οπτική εμπειρία).

37. Πολυσύνδετο:
Ορισμός: Τρεις ή περισσότεροι όμοιοι όροι ή όμοιες προτάσεις συνδέονται με συμπλεκτικούς ή διαχωριστικούς συνδέσμους.

Παράδειγμα: “Ήταν όμορφος, έξυπνος, και καλοσυνάτος” (η σύνδεση με “και” τονίζει ταυτόχρονα όλα τα χαρακτηριστικά).

38. Προδιόρθωση – Προθεραπεία:
Ορισμός: Η προδιόρθωση ή προθεραπεία, όπως ονομάζεται, αποτελεί ένα στυλιστικό σχήμα λόγου που χρησιμοποιείται πριν από την ανακοίνωση μίας δυσάρεστης ή απροσδόκητης πληροφορίας.

Στόχος της είναι η ψυχολογική προετοιμασία του ακροατή ή αναγνώστη, ώστε να μειώσει τον αρχικό αντίκτυπο της δυσάρεστης είδησης.

Παράδειγμα: “Λυπάμαι, αλλά πρέπει να σου πω ότι…” (η πρόταση προετοιμάζει για κάτι δυσάρεστο).

39. Πρόληψη:
Ορισμός: το υποκείμενο μίας εξαρτημένης πρότασης τοποθετείται προληπτικά ως αντικείμενο στο ρήμα της κύριας πρότασης.

Με άλλα λόγια, η πρόληψη αναστρέφει τη συνήθη σειρά των λέξεων, τοποθετώντας το υποκείμενο της εξαρτημένης πρότασης πριν από το ρήμα της κύριας πρότασης.

Παράδειγμα: “Θέλω να την αντικρίσω” (αντί για “θέλω να αντικρίσω εκείνη”).

40. Πρωθύστερο:
Ορισμός: Η σειρά των γεγονότων σε μια πρόταση μπορεί να αλλάξει, ώστε η χρονικά δεύτερη ενέργεια να τοποθετηθεί πρώτη, για λόγους έμφασης, λογικής ροής ή καλλιτεχνικής έκφρασης.

Παράδειγμα: “Μου φώναξε, πριν προλάβω να πω τίποτα.” (Η χρονικά δεύτερη ενέργεια “μου φώναξε” τοποθετείται πρώτη για έμφαση.)

41. Σύμφυρση:
Ορισμός: Συνδυασμός δύο διαφορετικών συντακτικών σχημάτων σε μια πρόταση, με αποτέλεσμα την τροποποίηση της γραμματικής δομής και την δημιουργία ενός νέου νοήματος.

Παράδειγμα: “Η Μαρία με την Ελένη παίζει και τρέχει” (αντί “Η Μαρία και η Ελένη παίζουν και τρέχουν”).

42. Συνεκδοχή:
Ορισμός: Χρήση μιας λέξης με διαφορετική σημασία από την κυριολεκτική, με σκοπό την αναφορά σε ένα ευρύτερο ή στενότερο σύνολο, μέρος, υλικό, όργανο ή εικονιζόμενο πρόσωπο.

Παράδειγμα: “Πήγα στο μαγαζί για ψώνια.” (Η λέξη “μαγαζί” αναφέρεται σε ένα ευρύτερο σύνολο καταστημάτων.)

43. Υπαλλαγή:
Ορισμός: Ο επιθετικός προσδιορισμός μιας γενικής έννοιας, συνήθως κτητικής, συμφωνεί σε γένος, αριθμό και πτώση με το ουσιαστικό που προσδιορίζει η γενική, αντί για την ίδια την γενική έννοια.

Παράδειγμα: “Φωνή της μητέρας μου γλυκιά.”

44. Υπερβατό:
Ορισμός: Εισαγωγή μιας λέξης ή φράσης ανάμεσα σε δύο στενά συνδεδεμένους όρους μιας πρότασης, με σκοπό την έμφαση, την τροποποίηση της σημασίας ή την καλλιτεχνική έκφραση.

Παράδειγμα: “Έτσι πήρε ο Γιώργος άριστα ο πονηρός.”

45. Υπερβολή:
Ορισμός: Σκόπιμη υπερβολή μιας ενέργειας, ιδιότητας ή κατάστασης, με σκοπό την έμφαση, την κωμική ή δραματική έκφραση ή την αλληγορική απεικόνιση.

Παράδειγμα: “Περπάτησα 10 χρόνια μέχρι να φτάσω σπίτι.” (Η υπερβολή “ώρες” χρησιμοποιείται για έμφαση.)

46. Υποφορά – Ανθυποφορά:
Ορισμός: Μία τεχνική που βασίζεται στην υποβολή μίας ερώτησης, η οποία ακολουθείται από μια σειρά ερωτήσεων ή υποθέσεων. Στόχος είναι η εξερεύνηση ενός θέματος, η πρόκληση σκέψης, η δημιουργία ατμόσφαιρας μυστηρίου ή η κλιμάκωση της έντασης.

Παράδειγμα:

“Πού πήγε ο Αλέξανδρος; Μήπως στο βουνό; Όχι, εκεί τον είδα χθες. Μήπως στην πόλη; Αδύνατον, έμαθα ότι έκλεισε το μαγαζί του. Τότε πού πήγε;…”

47. Χιαστό:
Ορισμός: Επαναληπτική δομή όπου δύο λέξεις ή φράσεις επαναλαμβάνονται με αντίστροφη σειρά, δημιουργώντας έμφαση, αντίθεση ή παραλληλισμό.

Παράδειγμα: “Σε θέλω εγώ, κι εσύ θέλεις εμένα.”

Σχήματα Λόγου: Τι είναι, λειτουργία, παραδείγματα (Μέρος Α')

Σχήματα Λόγου: Τι είναι, λειτουργία, παραδείγματα (Μέρος Β')

Πηγή: diktio-kathigiton.net

Δείτε περισσότερα "Γλωσσικά... πάθη": https://eduadvisor.gr/index.php/arthra/glwssika